Reinventing Mongolian Government

Манайд нэлээдгүй тооны эмнэлэг бий. Улсын гэсэн тодотголтой бүх эмнэлэг улсын төсвөөс санхүүждэг. Эмнэлэгүүдийн гол зорилго бол өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх, өвчнийг аль болох анхан шатанд нь илрүүлж, эмчлэх, ингэснээр цаашид гарах илүү их зардлыг бууруулж улсын төсөв хэмнэх гэж ойлгож болно. Тэрнээс биш өвчилсөн хүмүүсийг авчраад л эмчлээд байна гэсэн үг биш л дээ. Зарим эмнэлэгийн дарга нар, улс төрчид, эрүүл мэндийн яамныхан нь эмнэлэгүүдэд хуваарилж байгаа төсөв хангалтгүй байна. Хангалттай мөнгөтэй бол ёстой нэг үзүүлээд өгөх юмсан гэцгээдэг.
Эмнэлэгүүдэд аль болох хангалттай төсөв хуваарилаад л, хангамжийг нь сайжруулаад байвал эрүүл мэндийн үйлчилгээ сайжирна гэвэл худлаа. Дээрээс нь ямар ч улсад хангалттай төсөв гэж байхгүй л дээ. Тухайн жилийн төсөв илүүдэлтэй гарсан хэдий ч илүү гарсан болгоныг хаа хамаагүй цацаад байвал инфляц гэдэг зүйл талийж өгөх байлгүй.
Манай төсвийн томъёололоор бол эмчлүүлэгчдийн тоо нэмэгдэж, эмнэлэгт байх хугацаа нь уртсах тусам тухайн эмнэлэгийн улсын төсвөөс авах тусламжийн хэмжээ нэмэгддэг. Энэ томъёолол нь өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх, өвчнийг аль болох анхан шатанд нь илрүүлж, эмчлэх, ингэснээр цаашид гарах илүү их зардлыг бууруулж улсын төсөв хэмнэх гэсэн засгийн газрын үндсэн зорилготойгоо зөрчилдөж байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл бид төсөв хуваарилахдаа ихэвчлэн орц буюу хэдэн хүн эмчилсэн, хэн хэр удаан хэвтсэн зэрэг хүчин зүйлсийг харгалзаж төсвөө хуваарилдаг. Тэрнээс биш үйлчлүүлэгчид тус эмнэлэгийн үйлчилгээг хэрхэн үнэлсэн, тэр эмнэлэгт өнгөрсөн жил хэдэн хүн эмнэлэгийн буруугаас болж нас барсан, хэдэн хүнийг хүндээр өвчлөхөөс урьдчилан сэргийлж чадсан, хэдэн хүнийг бие даах чадвартай болгосон

1978 онд Феоникс хотын захиргаа хотын хог зайлуулах ажлыг гүйцэтгэх тендер зарлахаар шийдсэнийг үйлдвэрчний эвлэл эрс эсэргүүцэж байлаа. Үүнээс өмнө хог зайлуулах ажлыг хотын аж ахуй, үйлчилгээний газар гүйцэтгэдэг байсан ба нэг ёсондоо тухайн салбартаа монополь байв. Үйлдвэрчний эвлэлийн эсэргүүцэлтэй тулгарсан хэдий ч тендер зарлаж, тухайн тендерт хувийн болоод төрийн үйдчилгээний байгууллага аль аль нь оролцож болохыг онцлов. Тендерт оролцож байгаа хувийн компаниудад ганц болзол тавьсан нь тухайн компани тендерт ялсан тохиолдолд хотын аж ахуй, үйлчилгээний газрын цомхотголд өртсөн ажилчдыг ажлын байраар хангах байлаа.
Феоникс хотын аж ахуй, үйлчилгээний газар дөрвөн жил дараалан тендерт оролцсон боловч ялагдал хүлээж хувийн компаниудад өөрсдийн гүйцэтгэдэг байсан ажлаа алдсан байна. Үүнээс үүдэн Феоникс хотын аж ахуй, үйлчилгээний газар

2006 оны 9 сард философийн доктор Б.Батчулууны “Хуульжсан хүн ба ёс суртахуунт хүн” гэсэн гарчигтай нийтлэл Ардын Эрх сонин дээр гарсан байсныг уншиж байсан юм. Үүнээс жил гарангын дараа буюу 2007 оны 10 сард судлаач Х.Тэмүүжин уг нийтлэлийн “хариу” болгож “Хуульжсан хүнийг өмөөрөх нь” гэсэн нийтлэл бичсэн байхыг бас уншлаа.

“Хууль гэдэг бол хүн төрөлхтөний хамгийн өөдгүй ололтуудын нэг мөн” гэсэн Ф.Бастиагийн үгээр эхэлсэн Б.Батчулууны нийтлэл “Хүн ёс суртахууны амьтан уу эсвэл хуулийн амьтан уу?” гэсэн асуултад хариу өгөхийг оролджээ. Либертари үзлийн үүднээс хууль бол төрийн хүслийг гүйцэлдүүлэгч, төрийн багаж хэрэгсэл мөн. Төр хуулиар дамжуулан хувь хүний эрх чөлөөнд халдаж, эдийн засгийн хөгжлийг боомилж байдаг. Ер нь л “laissezfaire'’-ийн эсрэг зүйл хэмээн Б.Батчуулуун бичжээ. Тийм ч учраас Хууль бол ухаантай, ухамсартай, ёс суртахуунтай хүний хувьд зүгээр л нэг “чөдөр”, баглаас төдий зүйл. Эдийн засгийн аяндаа бий болсон журам дэглэмд (spontaneous order-д) хөндлөнгөөс оролцож, журамлаж “дэглэхийг” оролдож, хошуугаа дүрж байдаг хэмээн үргэлжлүүлсэн байна. Иймдээ ч тэрээр нийгэмд хууль ёс биш, зүй ёс ноёрхох ёстой гэж дүгнэсэн байх. … Ёс суртахуун гэдэг бол хүн ёс юм. Хуулиас биш өөрөөсөө айдаг хүн бол ёс суртахуунтай хүн.  Ёс суртахуун бол жинхэнэ хууль. Хуулийн хамгийн муу тал нь хүмүүс түүнийг зохиодогт оршино. Жинхэнэ хууль (ёс суртахуун)-ыг хэн ч зохиодоггүй бөгөөд (харин Байгаль юмуу Бурхан зохиодог гэж яривал өөр хэрэг) түүнийг дагахгүй бол бүгд сүйрнэ, үүнд л хүчтэй тал нь оршдог. Ёс суртахуунтай хүн хэзээ ч хууль бус зүйл хийдэггүй … гэх зэргээр бичсэн нь бас л түүний нийтлэлийн нэгэн хэсэг.  

Хуульчдын хувьд хууль нь Үндсэн хуулинд таарч байвал хууль болдог бол бидний хувьд тэр нь ёс суртахуунд зөрчилдөхгүй байж сая хууль болно. Эцэст нь давтан хэлэхэд, хуулиас дээгүүрх хууль гэдэг бол ёс суртахуун юм (жинхэнэ хууль бол ёс суртахуун) гэсэн дүгнэлтээр Б.Батчулуун нийтлэлээ төгсгөсөн байна.

Х.Тэмүүжин хариуд нь

Засгийн газар татвар төлөгчдийн мөнгөөр амь зуудаг гэдгийг бид мэднэ. Өөрөөр хэлбэл Засгийн газар биднээс татвар авч оронд нь боловсролын, эрүүл мэндийн, нийгмийн халамжийн гэх мэт үйлчилгээг бидэнд үзүүлдэг.
Бид мэдээжийн хэрэг зовж байж олсон орлогоосоо татвар нэрийн дор дийлэнхийг нь өгөөд байхыг хүсдэггүй тул Засгийн газраас татварын хэмжээг бууруулахыг үргэлж шаардаж байдаг.
Бидний  энэ шаардлагад төрийн эрх барьж буй улс төрчид:
-         Татвар бууруулах аваас Төр мөнгөгүйдэж төрөөс үзүүлэх үйлчилгээний хэмжээ багасна. Эсвэл  чанар нь муудна гэсэн үг хэмээн хариулдаг.
Бид хариуд нь төрийн зарим үйлчилгээ бидний сэтгэлд хүрэхгүй байна. Үйлчилгээнийхээ чанарыг сайжруулах хэрэгтэй хэмээн төрөөс шаарддаг. Татвараа төлсөн бид ингэж шаардах нь зүй ёсны хэрэг юм.
Бидний энэ шаардлагад төрийн эрх барьж буй улс төрчид:
-         Биднээс одоо авч байгаа татвараар одоо байгаа хэрийн үйлчилгээг л үзүүлэх боломжтой. Илүү чанартай үйлчилгээ хүсч байвал татвар нэмэгдүүлэх шаардлагатай гэсэн хариу өгдөг.
Мэдээжийн хэрэг муу сургуульд суралцахыг, шороон замаар явж машинаа эвдэхийг хүсэхгүй, түргэн тусламж дуудчихаад таван цаг хүлээхийг хэн ч хүсэхгүй. Гэхдээ бас

1980-аад оны эхээр АНУ-ын эдийн засгийн өсөлт зогсонги байдалд орж, санхүүгийн хямрал нүүрлээд байлаа. Энэ аюулыг даван туулахын тулд АНУ-ын Засгийн газар төрийн байгууллагуудынхаа үйл ажиллагааны зарчмыг шинэчлэхийн зэрэгцээ эдийн засаг, эрүүл мэнд, нийгмийн хамгааллын системээ өөрчлөх хэрэг гарчээ.

Улсын төсвөөс санхүүждэг тохижилт, үйлчилгээний байгууллагууд  хог цэвэрлэх, гудамж, талбай тохижуулах, гэрэлтүүлэг, чимэглэл байрлуулах зэрэг ажил олж хийхийн тулд хувийн компаниудтай тендерт өрсөлдөх хэрэг гарав. Төрийн байгууллагууд өөрсдийн зорилгоо хэрэглэгчид, үйлчлүүлэгчдэд зориулан өөрчилж, үйлчлүүлэгчдийн дунд ажил үйлчилгээнийхээ талаар судалгаа явуулах, үйлчлүүлэгчдийн санал бодлыг сонсох, шүүмжлэлийг хүлээн авах механизмыг сайжруулав.

Минессота муж эцэг, эхчүүд, хүүхдүүд сурах сургуулиа өөрсдөө сонгох бололцоо олгосоныг даруй зургаан муж хуулбарлав. Улсын сургуулиуд сурагчидаа авч үлдэх, улсын төсвөөс санхүүжихийн тулд сургалтын чанараа сайжруулах шаардлагатай тулгарав. Олон сурагч суралцахыг хүсч буй сургуулиудад илүү санхүүжилт олгох болж, сурагчдын дүн, ирц дээшилсэн зэрэг амжилт гаргасан сургуулийн захирал, багш нарыг