Reinventing Mongolian Government

Үргэлжлэл (Ийм Төрийн Албаны зөвлөл 100 гаран жилийн өмнө л байсан. Одоо бол Ерөнхийлөгч Н.Энхбаярт л хэрэгтэй бололтой)

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаярын санаачилсан Төрийн албаны тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийн талаархи шүүмж.
Ерөнхийлөгч маань сүрхий их эрх мэдэлтэй төрийн албаны зөвлөлд их хайртай бололтой. Тийм ч болохоороо өөрөө санаачлан боловсруулсан Төрийн албаны тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөлдөө Төрийн албаны зөвлөлийн эрх мэдлийг нэмэгдүүлэх талаар маш олон заалт нэмж оруулсаны зэрэгцээ зөвлөлийн даргыг Ерөнхийлөгч санал болгон УИХ томилох нь зүйтэй гэж үзсэн биз. Дээрээс нь бас менежмент, ялангуяа хүний нөөцийн менежментийн талаар ёстой “А” ч үгүй бололтой манай Ерөнхийлөгч.
Ерөнхийлөгчийн маань санал болгоод байгаа шиг төрийн албаны зөвлөл өөр улсуудад байдаг уу? Байсан. Харин одоо бол байхгүй.
1881 онд ерөнхийлөгч Гарфийлдын амь насыг төрийн албан тушаал горилогч нэгэн хороосноос үүдэн Пенделтон Акт (Pendleton Act) гэж алдаршсан Төрийн албаны тухай хууль 1883 онд батлагдан гарчээ. Уг хуулийн дагуу Төрийн албаны зөвлөл байгуулагдсан бөгөөд зөвлөл нь дөрвөн үндсэн үүрэгтэй байв. Үүнд:
• Төрийн албаны шалгалтыг зохион байгуулах,
• Төрийн албаны шалгалтанд өндөр оноо авсан хүмүүсээс эхлэн төрийн албанд томилох,
• Төрийн албанд анхлан орогсдыг эхний ээлжинд туршилтын журмаар ажиллуулан, дүгнэх,
• Муж улсуудаас Вашингтонд ажиллах албан хаагчдыг мужуудын хүн амын тоог харгалзан томилох зэрэг байв.
Үүнээс хойш төрийн албаны зөвлөл үндсэн үүргээ хэд хэдэн удаа өөрчилсөн бөгөөд эдгээр өөрчлөлтүүд нь нийгэм, эдийн засаг, улс төрийн салбарт гарсан өөрчлөлтүүдтэй холбоотой гэдэг нь ойлгомжтой.
Өнөө цагт төрийн албаны шалгалт авдаг улсуудын тоо маш цөөхөн үлдсэн бөгөөд шалгалт авдаг хэдхэн улс нь уг шалгалтыг манай Ерөнхийлөгчийн төсөлдөө тусгасанаас шал өөрөөр

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаярын санаачилсан Төрийн албаны тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийн талаархи шүүмж.
4. Уг хуулийн төсөлд зааснаар төрийн албаны мэргэшсэн, тогтвортой байдлыг хангахын тулд:
Төрийн жинхэнэ албан тушаалын сул орон тоог нөхөхдөө “түр” хугацаагаар томилохгүйгээр  хуулийн 17.1, 17.4-т зааснаар тухайн байгууллагад ажиллаж байгаа буюу төрийн холбогдох бусад байгууллагад ажиллаж байгаа төрийн жинхэнэ албан хаагчдаас үйл ажиллагааны үр дүн, мэргэшлийн түвшингээр нь сонгон шалгаруулах замаар уг орон тоог нөхөх, ийм боломжгүй бол төрийн албан тушаалд анх орох иргэний нөөцийн жагсаалтад бүртгэгдсэн иргэдээс уг албан тушаалд тавих онцлог шаардлагыг харгалзан шалгаруулж авдаг практикийг хэвшүүлж, хуулийн энэ заалтыг амьдралд бодитойгоор хэрэгжүүлдэг байх шаардлагатай байна.
хэмээжээ.
Ийм өөрчлөлт оруулснаар ажилтан томилох эрх бүхий албан тушаалтнууд танил тал, намын харьяалал харгалзан төрийн албаны мэргэшлийн шалгалт өгөөгүй, “өөрийн” хүнийг “түр” нэрийн дор төрийн захиргааны албан тушаалд томилох, түр ажиллаж байгаа хүн нь мэргэшлийн шалгалтанд орж, доогуур оноо авсан ч өндөр оноо авсан хүнийг биш, тухайн “түр” хүнээ үргэлжлүүлэн ажиллуулах, тэр ч бүү хэл шалгалтанд тэнцээгүй байсан ч ажлын байрыг нь чөлөөлөхгүй байх, түүнчлэн тухайн албан тушаалд тавигдах шаардлагыг “түр” томилогдон ажиллаж байгаа хүндээ тохируулан зарлах зэргээр шударга бус үйл ажиллагаа явуулдаг,  түр томилох хуулийн энэ заалтыг ашиглаж, албан тушаалын авилгал авдаг явдлыг зогсооно хэмээн тооцоолсон байна.
Үнэхээр зогсоож чадах уу?
Төрийн албанд мэргэшсэн боловсон хүчин ажиллах ёстой юу? Ёстой. Төрийн алба тогтвортой байх ёстой юу? Ёстой. Энэ зарчим 1854 онд Англи Улсад хэвлэгдэн гарсан Норткөүт-Тревелианын тайланд анх тусгалаа олсон гэж үздэг. Норткөүт-Тревелианын тайланд энэ хуулийн төсөлд тусгасантай адил, бараг үг үсгийн зөрөөгүй өгүүлбэр бий.
...Төрд алба хаших хүсэлтэй хүн бүр шалгалт өгөх ёстой. Төрийн албаны шалгалтыг тусгай хороо зохион байгуулна. Шалгалтанд тэнцсэн хүмүүс төрийн албаны доод шатнаас

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаярын санаачилсан Төрийн албаны тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийн талаархи шүүмж.
2. Уг хуулийн төсөлд зааснаар:
Төрийн захиргааны албан хаагчдыг намын гишүүнчлэлээс түдгэлзүүлснээр УИХ болон орон нутгийн сонгуулийн дараа эсвэл Засгийн газар шинээр байгуулагдсантай холбогдуулан төрийн жинхэнэ албан хаагчдыг олноор халж, солих, улмаар өөрийн харьяалагдаж байгаа улс төрийн намын удирдлагын заавраар, өөрийн намын гишүүн л бол тухайн албан тушаалыг эрхлэх мэдлэг, боловсрол, туршлага, ур чадвар, мэргэшсэн байдал нь хэр болохыг үл харгалзан төрийн албанд томилж, төрийн албаны нэр хүнд болон олон нийтээс төрд итгэх итгэлийг хөсөрдүүлж, төрийн алба мэргэшсэн, тогтвортой байх зарчмыг алдагдуулан төрийн жинхэнэ албан хаагчдын шударгаар ажиллах эрмэлзэл, ирээдүйдээ итгэх итгэл үнэмшлийг алдагдуулахад хүргэдэг байдлыг зогсооно.

хэмээн тооцоолжээ.
Халит харахад боломжийн юм шиг санагдаж байгаа боловч энэ асуудал нь төрийн албан хаагчдыг намын гишүүнчлэлээс түдгэлзүүлэхтэй огт холбоогүй юм.
Вилсоны үеэс буюу 1880-аад оны үеэс бодлого боловсруулах, хэрэгжүүлэх ажиллагаа болон улс төрчид, төрийн албан хаагчдыг зааглах хэрэгтэй гэж үзэх болжээ. Бодит байдал дээр бодлого боловсруулах, хэрэгжүүлэх ажиллагааг салгана, төрийн захиргааны ажилтнууд, улс төрчдийг ангид байлгана гэдэг боломжгүй зүйл юм. Бодлого боловсруулах, хэрэгжүүлэх ажиллагаа хоорондоо нягт холбоотой. Улс төрчдийн боловсруулсан бодлого улс төрөөс ангид төрийн захиргааны албан хаагчдаар дамжин хэрэгждэг гэж ойлгох нь

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр Төрийн албаны тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хууль санаачилж, УИХ-р хэлэлцүүлэхээр өргөн бариад байгаа юм байна. Хуулийн төсөл боловсруулах шаардлага, эрх зүйн үндэслэл, хуулийн төслийн танилцуулга болон хуулийн төслийг бүрэн эхээр нь http://www.parl.gov.mn/detail.php?pid=23&sid=129&table=parl_detail&id=7578 гэсэн хаягаар орж үзлээ. Энэ хуулийн төслийг үзээд энэ хууль батлагдвал хүнд суртал, авилгал,  үр дүнгүй, хариуцлагагүй байдал улам бүр газар авахын зэрэгцээ Монгол Улсын төрийн албаны хөгжил даруй 20 гаран жилээр ухрах юм байна гэсэн бодол толгойд орж ирэв. Түүнчлэн энэ хуулийн төсөл нь олон улсын болоод орчин цагын хандлагаас эрс гажсан, төрийн албаны хөгжлийн ололтуудыг үгүйгэсэн, онол болоод практикийн хувьд хоцрогдсон хууль болжээ. Төрийн албаны шинэтгэлийг үгүйсгэсэн, төвлөрөлийг сааруулах бодлогыг гацаанд оруулсан, Монгол Улсын хөгжил болоод төрийн албаны хөгжилд тээр болох энэ хуулийг батлах нь Монгол Улсын иргэн бүрийн амьдралд муугаар нөлөөлөх нь дамжиггүй.
  Энэ хуулийн төсөлд тусгасан асуудлуудыг нэг бүрчлэн авч үзэж, шүүмæлэх аваас: 1. Энэ хууль нь бүхэлдээ төрийн захиргааны онол, загвар, зарчимд тулгуурласан байгаа нь орчин үед огт зохицохгүй юм. 1980-аад оны дунд үеэс эхлэн өндөр хөгжилтэй орнуудын төрийн албаны шинэтгэлийн явц эрчимтэй өрнөж эхэлсэн билээ. 20-р зууны дийлэнхи хугацаанд  ноёрхож байсан “төрийн захиргааны удирдлага”-ын загвар илүү уян хатан, зах зээлийн эдийн засагт тулгуурласан “төрийн шинэ менежмент”-ийн загварт шилжсэнээр төрийн байгууллагын удирдлага, санхүүжилтын тогтолцоонд эрс өөрчлөлт гарч 

Сүүлийн үед сонин, хэвлэлийн хуудаснаа либерал үзэл гэсэн үг их харагдах болж. Энэ нь нэг талаар сайшаалтай боловч либерал үзлийг дутуу, дулимаг тайлбарласан, бодит утгаас нь зөрүүтэй бичсэн, либерал үзлийн олон элементүүдийн харилцан, хамаарлыг орхигдуулсан байх нь түгээмэл ажиглагдаж байна. Либерал үзлийг ухаж ойлгох, түүнтэй гүнзгий танилцах нь олон сайн талтай боловч үүний сайн тал, үр ашгийг нь хүртэхийн тулд уг үзлээ сайтар ойлгосон байх учиртай. “Ideology” буюу Монголоор “үзэл” хэмээн орчуулагдсан байдаг ойголтыг анх Францын гүн ухаанч Дэстат де Траси (1754-1836) 1796 онд нийгмийн шинжлэх ухаанд хэрэглэжээ. Ideology гэдэг үгийг “idea” буюу “бодол, санаа” “logy” буюу “шинжлэх ухаан” гэсэн хоёр үгний нийлбэр гэж үздэг бөгөөд ямар ч үзэл гурван үндсэн зүйлийг тайлбарлахыг оролддог. Үүнд:
(а) нийгэмд оршин буй дэг журам, хэв маяг,
(б) “сайн” нийгмийг бий болгоход шаардлагатай дэг журам, хэв маяг,
(в) “сайн” нийгмийг бий болгоход шаардлагатай дэг журам, хэв маягыг хэвшүүлэх, улс төрийн өөрчлөлтийг хийх арга, барил зэрэг болно.
Өөрөөр хэлбэл ямар ч үзэл нийгмийн харилцааг зохицуулах арга, барилыг судалдаг гэж ойлгож болох бөгөөд үзэл гэдэг нь товчхондоо үйл ажиллагаанд тулгуурласан итгэл, үнэмшлийн систем, улс төрийн үйл ажиллагааг удирдан чиглүүлэх, уялдаа, холбоо бүхий бодол, санааны нийлбэр юм.
Либерал үзэл хэдийгээр олон зуун жилийн түүхтэй боловч 19-р зууны эхэн үеээс л улс төрийн үзэл, баримтлал болж төлөвшсөн агаад  төлөвшлийнхөө явцад хэд хэдэн элементийг өөртөө агуулах болжээ. Либерал үзлийн элементүүдийг нарийвчлан судлах нь либерал үзлийг буруугаар ойлгох, түүнийг буруу, ташаа тайлбарлах зэрэг төөрөгдлөөс сэргийлдэг. Либерал үзэл нь дараахь элементүүдийг агуулдаг бөгөөд эдгээр элементүүдийн нийлбэр л либерал үзлийн суурь болохоос биш аль нэг нь эсвэл зарим хагас нь либерал үзлийг үнэн зөвөөр илэрхийлж чадахгүй гэдийг дурьдах нь зүйтэй болов уу.
Ëиберал үзлийн элементүүд
• Individualism буюу бодгальч үзэл: Хувь хүн гэдэг бол ямарч нийгмийн бүлэг, хамтын ажиллагаанаас чухал байх агаад хувь хүний итгэл үнэмшил, ёс суртахуун, амьдралын зорилго, амьдрах хэв, маяг зэрэг нь тухайн хүний илэрхийлэл болдог учраас хувь хүн бүр өөрийн хүсч, “зөв” гэж бодож буй замаараа амьдрах бололцоотой нийгмийг байгуулах хэрэгтэй.
• Freedom буюу эрх чөлөө: Хүн өөрийн хүссэн, “зөв” гэж бодсон замаараа замнах нь түүний эрх чөлөө бөгөөд үүнд нь ямар нэгэн этгээд хөндлөнгөөс оролцох ёсгүй. Хэдий тийм боловч

Ардчилал буюу democracy гэдэг үг нь Эртний Грекээс үүсэлтэй бөгөөд Грек хэлний kratos буюу удирдах, эрх мэдэл гэсэн утгатай үг, demos буюу хүмүүс, ард түмэн гэсэн утгатай үгний нийлбэр юм.  Ардчилал гэдэг үг өнөө цагт хамгийн өргөн хэрэглэгддэг үгсийн нэг болсон боловч ардчилал гэж яг юуг хэлээд байгаа талаархи ойлголт нэлээд бүрхэг, судлаачид болон улс төрийн нам, хүчин өөр өөрөөр тайлбарлах явдал түгээмэл байна. 
Сүүлийн үед хэвлэгдсэн ном, судалгаа, өгүүллээс харахад ардчилалын дөрвөн үндсэн хувилбар байх агаад өөр өөрийн онцлогтой, хоорондоо бас ч үгүй ялгаатай ажээ.
Сонгодог ардчилал (Classic Democracy)

Сонгодог ардчилал нь Эртний Грекийн хамгийн том бөгөөд хүчирхэг хот улс болох Афинаас үүсэлтэй. Тухайн үед Афин хотод шууд ардчилал хөгжиж байсан бөгөөд хот улс болон иргэдэд хамаатай бүхий л гол асуудлыг бүх иргэдийн чуулган буюу Иклесиа (Ecclesia)-аар хэлэлцэн шийдвэрлэдэг байсан байна. Бүх иргэдийн чуулган нь жилд ойролцоогоор 40 орчим удаа чуулдаг байсан бөгөөд чуулганы удирдах зөвлөл 500 иргэдээс бүрдэж, иргэдээс бүрдсэн 50 орчим хороод өөрсдийн чиглэлээр чуулганд асуудал оруулдаг байжээ. Чуулганы хуралдалдааныг нэг өдрийн хугацаатай сонгогдсон чуулганы ерөнхийлөгч удирдах бөгөөд Афин хотын иргэн амьдралынхаа хугацаанд ганц удаа л чуулганы ерөнхийлөгчөөр сонгогдох боломжтой байсан. Төрийн эрх барих энэхүү хэлбэрийг сонгодог буюу шууд ардчилал хэмээн нэрлэдэг.
  Энэ хэлбэрийн ардчилал өнөө цагт тийм ч түгээмэл бус боловч АНУ-ын Шинэ Английн хотын уулзалтууд, Шведийн  зарим кантонын дүүргийн уулзалтууд нь сонгодог ардчилалын зарчмаар явагддаг.
Одоо цагийн  ойлголтоор Афин хотын ардчилалыг  сонгодог ардчилал гэж үзэх нь учир дутагдалтай байж болох юм. Учир нь

Өнөөдөр УИХ-ын чуулганы танхим нам гүм. Гишүүдийн ирц бүрдэхгүй болохоор нь УИХ-ын дарга зарим гишүүдийн картыг зээлдэж байгаад арай гэж ирцээ бүрдүүллээ. Даанч хэлэлцэх асуудал бараг л алга. М. Энхболдын Засгийн газрыг огцруулчихсан. Үүрэг гүйцэтгэгч Засгийн газрыг даанч дахиад огцруулж болохгүй юм. Болдог бол ч сайхан даа. Дахиад огцруулахгүй юу хэмээн гишүүд өөр хоорондоо ярилцана. Зарим нь сонин гарчиглаж, зарим нь дуг хийж, зарим нь утсаар ярина. Гэнэт “өлсөж үхлээ шүү дээ” гэх дуу хаа нэгэн газраас гарав. Хариуд нь “Харин тийм ээ. Яг өлсөж үхэх нь” хариу хэд хэдэн газраас сонсогдов. Хийх ажилгүй, гар утсаараа тоглож суусан УИХ-ын дарга ихэд баярлан “Хэн өлсөж үхэх гээд байна? Тусламж үзүүлэх үү? УИХ-ын гишүүнд тусламж үзүүлэх тухай гэж хууль гаргавал ямар вэ?” хэмээн гишүүдээсээ асуув.  Гишүүд ч бодлогширч, нээрээ ч хэрэгтэй юм шиг хэмээн, анх өлсөж үхлээ гэж орилсон гишүүнийг хайна. Даан ч хэн анх дуугарсан нь олдсонгүй. УИХ-ын дарга бүр “Хэн анх хэлсэн нь гарч ирэхгүй бол лам багшаар олуулж байгаад чуулганы хуралдаанд 3 долоо хоног дараалан таслах эрхгүйгээр суулгана шүү” гэж сүрдүүлээд ч нэмэр болсонгүй.  Аргаа барсан УИХ-ын дарга “За тэгвэл ингээд завсарлая даа” гэвэл өнөө өлсөж үхлээ гэж анх орилодог хоолой “Үгүй ээ” хэмээн байдаг чангаараа хашгирав. Гишүүд ч суудалдаа эргэн сууцгааж байдлыг ажина. УИХ-ын дарга “хэн сая орилсон бэ” гэж асуувал “Та нар толгойгоо ажиллуул л даа. Бид тархи иддэг өт байна. Энэ хавиар идэх юм юу ч алга. Өлсөж үхэх гээд байна” гэсэн хариу хэд хэдэн газраас зэрэг дуулдав. Хэн хэний толгойд байгаа тархи иддэг өт өлсөж үхэх гээд байгаа юм бол?

Юуны түрүүнд хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслэээр дамжуулан өөрийн санал, бодлоо бидэнтэй үргэлж хуваалцаж байдаг Б.Батчулуун докторт баярлалаа гэж хэлье. Үндсэн хуулийн 16-р зүйлд заасанчлан хүн бүр үзэл, бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх, үг хэлэх, хэвлэн нийтлэх эрхтэй. Иймдээ ч Б.Батчулуун Та энэ эрхээ эдлэж байгаа байх л даа.
Би ч гэсэн энэ эрхээ эдлэж Таны бичсэн “Би лав суудлын даруулгаа хийхгүй!” гэсэн гарчигтай нийтлэлд хариу өгөхгүй бол болохгүй нь. Би хэрүүл хийх дуртайдаа эсвэл энэнээс өөр хийх юм олдохгүй байгаадаа биш Монгол Улсад хүмүүнлэг, иргэний ардчилсан нийгэм тогтоосой гэж бодож явдаг учраас, бас замын цагдаа Та хоёрын хооронд болсон яриа төрийн албаны шинэтгэлийн нэг чухал зарчимтай холбогдож байгаа учраас энэхүү нийтлэлийг бичиж байна.
Миний ойлгосоноор бол Таныг суудлын даруулгаа зүүгээгүй замын хөдөлгөөнд оролцож байхад нэг цагдаа зогсоогоод торгох гэсэн бололтой. Ингээд Та хоёр хооронд дараахь яриа өрнөжээ.
Б.Б: Суудлын даруулгаа хийл¬гvй явбал би хэнд гай учруулах гээд байна вэ? З.Ц:  Та хууль зөрчөөд байна. (Цагдаа асуултыг чинь ойлгоогүй бололтой) Б.Б: Сууд¬лын даруулгаа хийхгvй явбал хэнд гай болж, хэнд хохирол учруулах гээд байна вэ? З.Ц:  Та өөртөө гай болох гээд байна. Суудлын даруулгаа хийхгvй явбал та өөрөө л хохирно шvv дээ Б.Б: Тэгээд миний төлөө намайг 10000 төгрөгөөр торгох юм болж байна уу? З.Ц: Хууль нь тийм юм чинь. Б.Б:  Ямар сайхан төр, ямар сайхан хууль гэж ийм байдаг байнаа. Миний төлөө намайг торгодог байна шvv. Надад өөрөөс минь илvv санаа зов¬дог ийм төр, ийм хуультай байхад хувь хvний хариуц¬лага энэ тэрийн талаар яриад яахав, бидний өмнөөс ха¬риуц¬лага хvлээдэг тэр төрд бvх зvйлээ даатгачихаад vгнээс нь гарахгvй явбал болоо юм биш vv.
Ийм яриа болсны дараа Та замын цагдаад тавьсан асуултаа өөртөө тавьж дараахь дүгнэлтэд хүрчээ.
Б.Б: Ер нь би суудлын даруулгаа хийхгvй явбал яах вэ? Хөнд¬лөнгийн хэн нэг хvний амь нас, эд хөрөнгөнд гай тарьж, хохирол учруулах уу? Vгvй юм байнаа, ёстой хэнд ч гай болж, хохирол